Sinifdə mükafat sistemi necə qurulur?
Müəllimlər üçün bələdçi · Yenilənib: · Motivasyon TV komandası
Qısaca: Yaxşı sinif mükafat sistemi 4–6 konkret davranışla başlayır, hər davranışa əvvəlcədən izah olunmuş kiçik bal verir və balı davranışdan dərhal sonra, hamının görəcəyi şəkildə verir. Bal çıxılmır; arzuolunmaz davranış ayrıca və sakit danışılır. Fərdi balın yanında bütün sinfin birlikdə çatacağı hədəf qoyulur ki, şagirdlər bir-biri ilə yarışmaq əvəzinə birlikdə çalışsın. Siyahı hər həftə nəzərdən keçirilir.
Addım-addım sinif üçün mükafat sistemi
- Davranışları seçin. Sinifdə ən çox görmək istədiyiniz 4–6 davranışı yazın. “Yaxşı ol” kimi ümumi ifadələr əvəzinə “əl qaldıraraq danışdı”, “ev tapşırığını gətirdi” kimi gözlə görünən davranışlar seçin.
- Balları müəyyən edin. Gündəlik və asan davranışlara kiçik (3–5), səy və ya cəsarət tələb edənlərə daha böyük (10) bal verin. Balları sadə saxlayın; şagirdlərin yadda saxlaya biləcəyi bir neçə dəyər kifayətdir.
- Qaydaları siniflə paylaşın. Siyahını lövhədən asın və ya ilk dərsdə birlikdə oxuyun. Şagirdlər nəyin bal qazandırdığını əvvəlcədən bilsə, sistem ədalətli qəbul olunur.
- Dərhal və görünən şəkildə mükafatlandırın. Balı davranışdan dərhal sonra verin və davranışı adı ilə deyin: “Murad yoldaşına kömək etdi, +10.” Gecikmiş mükafat davranışla əlaqəsini itirir.
- Sinif hədəfi qoyun. Fərdi balların yanında bütün sinfin birlikdə toplayacağı bir hədəf müəyyən edin (məsələn, həftə sonunda ortaq məşğələ).
- Hər həftə nəzərdən keçirin. Heç bal almayan şagird varmı, bir davranış artıq öz-özünə baş verirmi? Siyahını buna görə yeniləyin.
Hansı davranışlar mükafatlandırılmalıdır?
Mükafatlandırılacaq davranışları dörd başlıqda toplamaq olar. Hər başlıqdan bir-iki davranış seçmək yalnız akademik uğurun deyil, sinifdaxili münasibətlərin də görünməsini təmin edir.
- Məsuliyyət: ev tapşırığını gətirmək, dərsə hazır gəlmək, ləvazimatı tam olmaq.
- Sosial davranış: yoldaşına kömək etmək, növbəsini gözləmək, qrup işinə töhfə vermək.
- Sinif qaydası: əl qaldıraraq danışmaq, partasını və ətrafını yığışdırmaq, keçidlərdə sakit qalmaq.
- Səy və özünütənzimləmə: çətin sualda təslim olmamaq, səhvini düzəltmək, sakitləşməyi bacarmaq.
Nəticəni deyil, davranışı mükafatlandırmaq vacibdir. “İmtahandan 100 aldı” əvəzinə “sualı həll edənə qədər çalışdı” demək uğuru hələ görünməyən şagirdə də qazanmaq şansı verir.
Nümunə sinif bal cədvəli
Aşağıdakı cədvəl ibtidai və orta siniflər üçün başlanğıc təklifidir; balları sinfinizə görə dəyişin.
| Başlıq | Davranış | Bal |
|---|---|---|
| Məsuliyyət | Ev tapşırığını gətirdi | +5 |
| Məsuliyyət | Dərsə hazır gəldi | +3 |
| Sosial | Yoldaşına kömək etdi | +10 |
| Sosial | Qrup işinə töhfə verdi | +5 |
| Qayda | Əl qaldıraraq danışdı | +3 |
| Qayda | Partasını və ətrafını yığışdırdı | +3 |
| Səy | Çətin sualda təslim olmadı | +5 |
| Sinif hədəfi | Bütün sinif vaxtında hazır oldu | hamıya +5 |
Cəzasız motivasiya: niyə bal çıxılmamalıdır?
Mükafat sistemlərində ən çox edilən səhv qazanılmış balı geri almaqdır. Bal çıxmaq sistemi cəza alətinə çevirir; şagird qazandığını itirə biləcəyini düşünəndə sistemə inamı azalır, ən çox dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlər isə adətən ən çox bal itirənlər olur.
- Müsbət davranışı adlandırın. Səhv davranışı deyil, düzgün davranışı səsli deyin; sinfin diqqəti nümunəyə yönəlir.
- Arzuolunmaz davranışı ayrıca həll edin. Qısa, sakit və təkbətək söhbət sinfin qarşısında bal itirməkdən daha az münaqişə yaradır.
- Hər gün yeni başlanğıcdır. Pis keçən gün növbəti günün ballarına təsir etməsin.
Fərdi bal və sinif hədəfi birlikdə
Yalnız fərdi baldan istifadə olunan siniflərdə reytinq önə çıxır və bəzi şagirdlər özünü həmişə geridə hiss edə bilər. Yalnız sinif balı istifadə olunanda isə fərdi səy görünməz olur. İkisini birlikdə istifadə etməyin yolu:
- Fərdi balları reytinq cədvəli kimi deyil, hər şagirdin öz irəliləyişi kimi göstərin.
- Sinif hədəfinə bütün şagirdlərin balları töhfə versin; ortaq uğur birlikdə qeyd olunsun.
- Gün sonunda heç bal almamış şagird olub-olmadığına baxın və növbəti gün ona fürsət yaradın.
Akvarium və ev heyvanı mövzusu niyə istifadə olunur?
Balı rəqəm kimi göstərmək əvəzinə canlı bir varlığa qulluqla əlaqələndirmək mükafatı konkret və vizual etməyi məqsəd qoyur. Belə mövzularda gözlənilən ümumi prinsiplər bunlardır:
- Dərhal vizual əks-əlaqə: bal verildiyi anda balığa yem düşməsi davranışla nəticə arasındakı əlaqəni uşaq üçün görünən edir.
- Rəqəm əvəzinə qayğı: şagird “neçə balım var” deyə deyil, “balığım necədir” deyə düşünür; müqayisə əvəzinə sahiblənmə önə çıxır.
- İtirmək qorxusu yoxdur: balığın ölməməsi, sadəcə acması sistemi cəzasız saxlayır.
- Ortaq məkan: bütün balıqların eyni akvariumda üzməsi sinfin birlikdə bir şeyə baxdığı an yaradır.
Heç bir mövzu təkbaşına motivasiya yaratmır; müəllimin ardıcıllığı, aydın qaydalar və ədalətli bölgü həlledicidir.
Tez-tez edilən səhvlər
- Çox sayda davranışla başlamaq və siyahını şagirdlərlə paylaşmamaq.
- Balı davranışdan saatlar sonra vermək.
- Həmişə eyni şagirdləri mükafatlandırmaq, sakit şagirdləri gözdən qaçırmaq.
- Balı cəza aləti kimi istifadə etmək və ya çıxmaq.
- Sistemi bir neçə həftə sonra səssizcə buraxmaq; şagirdlər ardıcıllığı hiss edir.
Tez-tez verilən suallar
Sinif mükafat sistemində bal çıxılmalıdır?
Bal çıxmaq əvəzinə müsbət davranışı görünən etmək tövsiyə olunur. Qazanılmış balın geri alınması şagirdin sistemə inamını sarsıda bilər; arzuolunmaz davranış üçün ayrıca, qısa və sakit söhbət daha uyğundur.
Neçə davranışla başlamaq lazımdır?
Başlanğıcda 4–6 konkret davranış kifayətdir. Şagirdlər siyahını öyrəndikcə yeni davranışlar əlavə etmək olar.
Fərdi bal, yoxsa sinif balı?
İkisini birlikdə istifadə etmək balanslı nəticə verir: fərdi bal hər şagirdin zəhmətini görünən edir, sinif hədəfi isə şagirdləri bir-biri ilə yarışdırmaq əvəzinə birlikdə çalışmağa yönəldir.
Bu sistemi ağıllı lövhəyə daşıyın
Motivasyon TV sinif rejimində hər şagirdin balığı lövhədə adı ilə üzür. Telefondan bal verəndə balığa yem düşür, adı səsli deyilir. Pulsuz, şagirddən e-poçt istəmir.